Krótka historia Literackiej Nagrody Nobla
Dla ciekawych: skąd się wzięła najsłynniejsza nagroda literacka świata i jak działa.
Testament Alfreda Nobla (1895)
Alfred Nobel (1833–1896), szwedzki chemik i wynalazca, wzbogacił się na dynamicie i zgłosił ponad 350 patentów. 27 listopada 1895 roku w Klubie Szwedzko-Norweskim w Paryżu podpisał swój ostatni testament: większość majątku miała co roku nagradzać tych, którzy przynieśli „największy pożytek ludzkości” w dziedzinie fizyki, chemii, fizjologii lub medycyny, literatury i pokoju. Nagroda literacka miała przypaść autorowi „najwybitniejszego dzieła o tendencji idealistycznej” – niejasnej formule, którą Akademia interpretuje od ponad stu lat.
Od testamentu do pierwszej nagrody (1896–1901)
Nobel zmarł w San Remo we Włoszech 10 grudnia 1896 roku. Testament zaskoczył rodzinę, która go zaskarżyła, a wykonawcy potrzebowali lat, by go zrealizować. W 1900 roku powstała Fundacja Nobla, a w 1901 roku wręczono pierwsze nagrody. Pierwszą Literacką Nagrodę Nobla otrzymał francuski poeta Sully Prudhomme; pominięcie Tołstoja stało się pierwszą wielką kontrowersją.
Kto wybiera i jak
Decyzję podejmuje Akademia Szwedzka, założona w 1786 roku, licząca 18 członków wybieranych dożywotnio. Kandydatów mogą zgłaszać jej członkowie i członkowie podobnych akademii, profesorowie literatury i językoznawstwa, dawni laureaci oraz przewodniczący związków pisarzy. Nikt nie może zgłosić sam siebie. Latem Komitet Noblowski zawęża listę do około pięciu finalistów, a jesienią Akademia głosuje. Zgłoszenia pozostają tajne przez 50 lat. Laureata ogłasza się na początku października, a nagrodę wręcza w Sztokholmie 10 grudnia, w rocznicę śmierci Nobla.
Odmowy, lata bez nagrody i skandal
Dwóch pisarzy odmówiło: Borys Pasternak w 1958 roku, zmuszony przez władze sowieckie, i Jean-Paul Sartre w 1964 roku, z własnej woli. Nagrody nie przyznano w latach 1914, 1918, 1935 oraz 1940–1943. W 2018 roku skandal w Akademii wymusił przesunięcie; w 2019 roku ogłoszono dwoje laureatów: Olgę Tokarczuk (2018) i Petera Handkego (2019).
Kilka liczb
Od 1901 roku przyznano 119 nagród literackich 123 autorom; nagrodę dzielono tylko cztery razy (1904, 1917, 1966 i 1974). Anne Carson jest 19. kobietą wśród laureatów. Dziś nagroda wynosi 11 milionów koron szwedzkich. Polscy laureaci to Henryk Sienkiewicz, Władysław Reymont, Czesław Miłosz, Wisława Szymborska i Olga Tokarczuk.